BKKC kunstroutes

Ik kijk over de brug, het kanaal en even verderop de groentetuintjes. Hier houdt Tilburg op en begint het platteland. Of houdt het platteland op en begint Tilburg, dat is maar net hoe je het bekijkt. Deze plek is door de overheid benoemd tot ‘de poort naar Het Groene Woud’: het gebied Moerenburg-Heukelom. Er is een Deltaplan ontwikkeld om deze omgeving ‘landschappelijk aantrekkelijker’ te maken voor bewoners en bezoekers. De structuur van het gebied is goed, vindt de overheid, maar kan beter. En wat beter kan, wordt niet met rust gelaten. Landbouw, natuur en recreatie ‘verdienen versterking’. Met ‘versterking’ wordt bedoelt: aanleg en herstel van landschapselementen. Het verbeteren van wandel- en fietspaden. Bovendien krijgen agrariërs meer kans om aanleg en onderhoud van het landschap op te nemen in hun duurzame bedrijfsvoering als een vanzelfsprekende taak dankzij een betere financiering. Wie precies heeft behoefte aan deze ‘versterking’? De natuur of de overheid? Ik zou denken dat de natuur het beste gedijt door haar met rust te laten. Maar zo denkt de overheid niet. Natuur in Nederland is een concept. Het Deltaplan belooft ‘perspectief voor agrarische bedrijven en garantie voor een mooi afwisselend landschap’. Daarbij handhaaft de overheid wel controle: de uitbreiding van de manege aan de Broekstraat ziet zij als een voorbeeld van positieve ontwikkeling, mits deze kan worden ingepast binnen het beleid. Als iets uit de toon valt, mag het niet gebouwd worden. Er worden karakteristieke boerderijen hergebruikt voor toeristisch-recreatieve voorzieningen. Dit past wel binnen het plaatje van Landschapspark Moerenburg. Momenteel komen steen- en kerkuilen nog te weinig voor in het gebied. Daarom zijn er nestkasten opgehangen voor deze uilensoorten. Maar zouden we in plaats
van de natuur aan onze behoeftes aan te passen, niet onszelf kunnen aanpassen aan de
natuur die er al is?

Het helofietensysteem wordt behalve een waterzuivering ook de entrée naar het nationaal landschap Het Groene Woud.
Het ontwerp is gebaseerd op de aard van de reiniging van water in een helofietensysteem; het alchemistische principe van transformatie in de tijd.

Een wandeling over de labyrintische dijk door het filter beoogt een ervaring te zijn die deze transformatie voelbaar maakt.
Het cirkelende pad loopt op tot een uitzichtpunt om vervolgens spiraalsgewijs af te dalen naar een put. Een zijarm voert naar een stille plek met twee gefacetteerde stenen.

Doordat de dijk in hoogte verschilt, maakt de wandelaar steeds op een andere manier contact met het langzaam stromende water. Bruggen, duikers en pompen, nodig om het water in beweging te houden, zijn zo uitgewerkt dat de principes ervan inzichtelijk worden.

In samenwerking met Arjan Karssen.

Het kunstwerk is gemaakt in opdracht van Waterschap De Dommel, op initiatief van het bkkc.

De melkveehouderij van Kees Fonken ligt onder de rook van Tilburg. Het is een familiebedrijf. Zijn opa is begonnen met de koe Anna 1 en inmiddels is Fonken bij Anna 1000. Volgens de visie van Fonken onderhoudt en vormt de boer het landschap. Als je de boeren uit een landschap weghaalt, zal dat landschap niet meer hetzelfde zijn.

Op de melkveehouderij van Fonken zijn het hele schooljaar educatiebezoeken mogelijk. Boer Fonken vindt het belangrijk scholieren kennis te laten nemen van het leven op de boerderij.
 
Voor meer informatie zie: http://www.klasseboeren.nl/klasseboeren/tilburg/1/melkveebedrijf-fonken

Groot Kaasjeskruid, Malva sylvestris.
 
Bloeitijd: mei – september. Plant werd lang als geneesmiddel voor meerdere kwalen gezien. Thee van de bladeren kan gebruikt worden bij mond- keel- of strottehoofdontsteking. Het verhaal gaat dat Karel de Grote de bloemen zo mooi vond dat hij de plant in de keizerlijke tuin opnam. Het begin van de status als sierplant.

Japanse duizendknoop (exoot), Fallopia japonica.
 
Bloeitijd: augustus – september. Een Oost-Aziatische soort die overwoekert en andere planten en kruiden verdringt. Hij staat op
de IUCN lijst – lijst van dier- en plantensoorten die met uitsterven bedreigd worden – van 100 dominante excoten.

Op het eerste gezicht lijkt dit bosje waar ik voor sta heel alledaags. Ik zou er zo aan voorbij fietsen. Het is niets meer dan een groepje bomen dat zonder pad onbegaanbaar lijkt. Maar aan deze plek is de sage van de Helleputten verbonden. "De helleputten ligge tussen laag Heukelom en Berkul Enschot. Toevallig kwame we d'r pas nog, dicht bij die nieuwe weg van Eindhove naar Den Bosch, daar ongeveer achter liggen ze. D'r is nou nog mar een heel klein vijvertje van over. Ik moest op gegevens uit van een blinde, die ik bij me had. Das daar dicht bij boer Verhoeve. Links af, de Zandstraat in. Toen kwam 't ter sprake: daar heb je de helleputten, nou een klein watertje. Daar zeije ze van, dat da de toegang tot de hel zou zijn gewist. Das daar tusse Mie Pieters, Van Tuin en Verhoeve. En in 't Galgeven moet ook iets geburd zijn, mar daar wit ik 't fijne nie mir van. 't is jammer da m'n vader nie mir leeft, die heeft daarvoor zo dikkuls verteld". (Bron: verhalenbank, Meertens instituut, 7 maart 1967)

Koninginnenkruid, Eupatorium cannabinum.
 
Bloeitijd: juli – september. Het kruid
bevordert de spijsvertering en activeert de galblaas. De thee getrokken van het kruid gold
als middel tegen verkoudheid. Veelvuldig gebruik is giftig.

Grote pimpernel, Sanguisorba officinalis.
 
Bloeitijd: juni – september. Plant is zeldzaam. Werd vroeger gebruikt als bloedstelpend middel en tegen diarree en darmstoringen. Werkt ook samentrekkend voor slijmvliezen en huid.

Walnoot, Okkernoot (exoot), Juglans regia.
 
Boom. Geïntroduceerd door de Romeinen. Noten dragen bij aan het gezond houden van de aderen. Zie ook het kunstwerk
Boomkompas van Mariëlle Lapidaire (www.boomkompas.nl) in Het Groene Woud.

Schijfkamille (exoot), Matricaria discoidea.
 
Bloeitijd: juni – november. Oorspronkelijk uit Noordoost-Azië. Halverwege de 19de eeuw in Nederland ingeburgerd. De gewonnen olie uit de bloemen van de plant heeft een geneeskrachtige werking bij ontstekingen.

Amerikaanse vogelkers (exoot), Prunus serotina.
 
Ook wel Bospest genoemd. Aangeplant in de jaren 1930 – 1940 als vulhout in bossen. Deze prunus kent een onstuitbare groei en snelle verspreiding. Door het ontbreken van natuurlijke vijanden ontpopte de Amerikaanse vogelkers zich als ware plaag. De plant is giftig voor herbivoren.

Sint-Janskruid, Hypericum perforatum.
 
Bloeitijd: juni – september. De plant bloeit rond het Sint Jansfeest (24 juni). Het kruid werd vroeger tegen brandwonden en andere wonden gebruikt. Tegenwoordig als middel tegen stress, depressie en slapeloosheid.

Interview met boer Jeff Denissen.

Canadese Guldenroede (exoot), Solidago canadensis.
 
Bloeitijd: juli-oktober. Oorspronkelijk uit Noord-Amerika. Uit de plant kunnen verschillende kleurstoffen onttrokken worden. Ook
is het gebruikt voor experimenten om rubber uit de plant te winnen.
 

Observatie van Robbert Welagen.
 
Schrijver Robbert Welagen (1981) bezocht deze plek op 14 april 2010 en schreef er de volgende tekst over, met als titel: 'Een stukje niemandsland': Ik kom aangefietst vanuit Tilburg. Voor het kruispunt en voordat het bos begint, staan er aan de linkerkant van de weg twee houten bankjes. Dit is een goede plek om even uit te rusten. Als ik eenmaal zit, heb ik niet snel de behoefte om weer op te staan. Recht voor me begint een grasland met prachtige kleurschakeringen: paars, bruin, rood en groen. Een vlekkerige deken die over het land ligt uitgespreid. Ik kan er lang naar kijken, elke keer zie ik weer iets anders. Het is net een schilderij dat is opgebouwd uit streepjes, vegen en in elkaar overlopende kleuren. De overdrijvende wolken zorgen voor schaduwplekken op de grond en dan lijkt het grasland zich somber in zichzelf terug te trekken. Maar als de zon weer tevoorschijn komt, tonen de planten zich weer sprankelend en uitbundig aan de wereld. Dit stukje niemandsland is een goede plek om een tijdje over dingen na te denken, te mijmeren of gewoonweg voor me uit te staren. Het oog kan ronddwalen, want zonder stoorzender is er niets dat kan afleiden. De kleuren werken hypnotiserend, zoals het geluid van een kabbelend beekje dat ook kan doen. En voor ik het weet is er alweer een half uur verstreken. Ik verzucht dat het hier mooi is, maar niet kan blijven. Ik stap weer op mijn fiets.
 
Van schrijver Robbert Welagen (1981) verschenen vier romans: Lipari, Philippes middagen, Verre vrienden en Porta Romana. Welagen werd in 2010 gevraagd om Het Groene Woud te bezoeken en over zelfgekozen locaties teksten te schrijven. ‘Een stukje niemandsland’ is hiervan het resultaat. Ook schreef hij 10 columns tijdens de Zomermanifestatie Landkunst van 2010. Meer informatie: www.landkunst.nl
 

Een interview met melkveehouder Kees van Puijenbroek.

Ecologische hoofdstructuur (EHS)
 
Het bos hier maakt deel uit van de EHS. De Nederlandse natuur staat steeds meer onder druk, bijvoorbeeld door huizenbouw, de aanleg van wegen en industrie. Toch leeft bij veel Nederlanders de wens om natuurgebieden in de buurt te hebben. Het geeft rust en biedt ruimte voor recreatie. De overheid heeft daarom extra geld uitgetrokken om de Nederlandse natuur te beschermen. Door nieuwe natuur te ontwikkelen kunnen natuurgebieden met elkaar worden verbonden. Het totaal van deze gebieden en de verbindingen ertussen vormt de Ecologische Hoofdstructuur (EHS). In de EHS liggen de 20 Nationale Parken die Nederland kent, waarvan Het Groene Woud er één is. Ze hebben gezamenlijk een oppervlakte van 123 duizend hectare. De EHS is dus een netwerk van gebieden waar de natuur voorrang heeft. Dit netwerk helpt voorkomen dat planten en dieren in geïsoleerde gebieden uitsterven en gebieden hun waarde verliezen. De EHS kan worden gezien als de ruggengraat van de Nederlandse natuur. De EHS is in 1990 geïntroduceerd en zou in 2018 klaar zijn. Op dit moment (2012) staat de EHS onder druk vanwege de bezuinigingen.
 

Grove Den (exoot), Pinus sylvestris.
 
Vooral in de 19de eeuw hier aangeplant. Het houtwerd voornamelijk gebruikt als stuthout in de steenkolenmijnen.

In deze route bij het Natuurtheater in Oisterwijk bevindt zich het kunstwerk In de schaduw van de woorden van Margriet Kemper.

Amerikaanse eik, Quercus rubra, exoot.
 
Komt oorspronkelijk uit het oosten van Noord-Amerika. Sinds 1825 aangeplant in Nederland als sierboom. De boom bezit een dichte kroon die ervoor zorgt andere soorten in zijn nabijheid minder groeikansen krijgen.
 

Een Amerikaanse vrouw vertelt over haar indrukken van Het Groene Woud.

Klimop, Hedera helix.
 
Is een groenblijvende klimplant uit de klimop familie. Ze staat symbool voor trouw en het eeuwige leven (het aanhechten en het eeuwig groen blijven).

Het Groot Goorven vindt Bert Creyghton een van de mooiste plekken van Het Groene Woud.

Meer informatie over L.J.A.D. Creyghton: www.creyghton.com/

Aan kunstenaar Margriet Kemper (1951) werd de opdracht verleend om een of meerdere kunstwerken te maken op het terrein het Natuurtheater, gelegen in de Oisterwijkse bossen en vennen. Het theater staat op de gemeentelijke monumentenlijst. De vorm van het theater is geïnspireerd op een Romeins amfitheater.Kemper ziet het Natuurtheater als een tuin van taal, een plaats waar de relatie tussen natuur en taal, dankzij de vele theaterstukken die er in de loop der tijd zijn opgevoerd, nadrukkelijk aanwezig is. Tekstflarden uit die theaterstukken hebben door Kemper een plaats op het terrein gekregen. Rondwandelend kun je als bezoeker deze teksten op onverwachte plekken tegenkomen. Kemper maakt vaak locatiegebonden kunstwerken waarbij taal en beeld de dragers zijn. Kemper is docent aan kunstacademie St. Joost, uitgever en artistiek leider van Euro Land Art.

De geheimzinnige brand in de Blauwe Villa.
 
Vroeger heeft er hier aan de Gemullehoekenweg een villa gestaan die op een mysterieuze wijze is afgebrand. Daarover verhaalt de volgende sage. "De geheimzinnige brand van deBlauwe villa. Op de Gemullehoeke in Osterwèk hee zo'n blaauwe villa gestaon, die is op in of andere geheimzinnige menier afgebrand. Wij hebbe 't zien brande; we waore erpels aon 't sortere, ik was toen dertien of virtien, en toen zien wij die braand. Wij d'r heul verzichtig naor toe, want d'r wier verteld, dattet 'r ok spookte. We kome teruggelope en inins heure we ok wa. We zèn d'r 'n kir overvalle. Van klaore schrik ben ik toen gaon vechte, mar ik heb toen iemand bekens afgeslaon. Die wou d'r ok us gaon spoke. Da was van klaore schrik, want we waore d'r heul verzichtig naor toe gegaon umda we dikkuls hadde heure vertelle, dattet 'r spookte, en toen kwam die braand er nog bij. M'n kameraod had 't al op 'n lope gezet, toen ie iets heurde, mar ik kon nie verder weg en ben toen mar van klaore schrik aan 't vechte gegaon. Da spook is toen jankend naor huis gelope. Mar d'r wier toch verteld, dattet 'r echt spookte". (Bron: Meertens instituut)
 

Een interview met Thijs Caspers, werkzaam bij het Brabants Landschap.

Meer informatie: www.brabantslandschap.nl

Perzikkruid, Persicaria maculosa Gray.
 
Bloeitijd: juni – december. Hieruit worden oliën gewonnen tegen gewrichtsontsteking, longaandoening, diarree, jicht en chronisch eczeem. Daarnaast werd het aangewend bij maagaandoeningen, aambeien en nierstenen.

Het spook van het Haarense kasteel
 
In de volgende oude sage gebeuren er, als het mistig en donker is, vreemde dingen rondom kasteel Nemelaer"... Degeen, die ut mij verteld heet was opa van de Pol; de Hüssteges en de van de Polle kunne een ding goed, en das vertelle, al ben ik d'r dan 'n uitzondering op. Nou 't was op 'ne zomerse najaarsdag, as 't snags al vorstig is, en 'ne hele dag mistig. As om 'n uur of nege de mist al begint op te komme, zône grondmist. Toen ie van 't veld kwaam, hij was boereknecht, en behalleve boereknecht was ie barbier 'savons, tot 'n uur of halluf tien, tien uur moes ie strikke gan zette, da din ie er ok nog bij, hier achter 't kestil bij 't koepultje. Dan kwam ie terrug om 'n uur of twaalf. Op unne kir ston ie op d'n overgang van 't spoor, en toen zag ie op drie plaatse bove de stroom, da de mist begon te kringele, op 'n plaats of drie. Die vormde drie van die mistspiraaltjes en die
kwame bij mekaar en die name de vorm aan van 'n weze, gin speciale vorm, vertelden-ie erbij. En da spook verdween van de stroom in de richting van 't kestil. D'r was ie nie errug gerust op. Langs 'n omweg ging ie naar huis, al was ie eigeluk nie bang uitgevalle, hij durrufde toch nie langs 't kestil. (Bron: Meertens instituut).
 
Meer informatie over Kasteel Nemerlaer: http://www.kasteelnemerlaer.nl/.

Thijs Caspers, werkzaam bij het Brabants Landschap, vertelt over het belang van natuur voor de maatschappij.

Over kunstenaar Kees Wevers
 
Kees Wevers (1949-2008) kreeg in 2007 de opdracht het nieuwe entreegebied van kasteellandgoed Nemerlaer te ontwerpen. Door de reconstructie van de provinciale weg moest de hoofdingang van dit landgoed worden verplaatst en opnieuw worden ingericht. Dit was de aanleiding om op deze plek een kunstwerk te realiseren. Kees Wevers kende landgoed Nemerlaer en het omringende gebied goed. Hij had er vaak gestruind en gevogeld. De rommelige entree van vroeger met de slecht zichtbare ingang sprak altijd tot zijn verbeelding. Het liefst wilde hij dan ook alles bij het oude laten. Maar de gevaarlijke verkeerssituatie liet dat niet toe. Het gebied moest weer een mystieke uitstraling krijgen, zoals de Kasteellaan vroeger had. Zo kwam Kees Wevers uit bij het ontwerp van de raaf, die, net geland op de zwarte zuil, uitkijkt over de mensen en de nieuwsgierigheid prikkelt.
De argeloze voorbijganger wordt ‘getriggerd’, blijft stilstaan, loopt door en laat zijn gedachten gaan… De raaf is eeuwenlang vervolgd in Nederland, uitgemoord en uitgestorven. Op sommige plaatsen keert hij terug. Hopelijk vindt de raaf hier in Het
Groene Woud opnieuw een plek. Daar werkt Brabants Landschap hard aan, maar het zal nog een tijd duren: De droomtijd van de Raaf. Het ontwerp van Kees Wevers is uitgevoerd door zijn weduwe Marijke Abrahams. De Raaf is gemaakt door beeldhouwster Jacqueline van der Laan.

Nieuw entreegebied Kasteel Nemerlaer
 
Voor het nieuwe entreegebied van kasteellandgoed Nemerlaer ontwierp Kees Wevers (1949-2008) een ruige parkweide die aan de zijde van de provinciale weg wordt begrensd door drie uitvergrote ‘rabatten’. (Een rabat is in de bosbouw een langwerpige ophoging die gelegen is tussen twee greppels. Op de verhoging worden bomen geplant.) Kees Wevers heeft zich hierbij laten inspireren door de kenmerkende rabattenstructuur rond het Beeldven op de Kampina. De verhogingen zijn hier een soort uitkijkposten, omringd door een brede sloot. Deze sloot legt een suggestieve relatie met de slotgracht van het kasteel. De rabatten kunnen tevens worden gezien als signalen in het landschap: hier vindt de overgang plaats van stedelijk gebied naar natuur.

Meer informatie over Kasteel Nemerlaer: http://www.kasteelnemerlaer.nl/.           

Nieuw entreegebied Kasteel Nemerlaer.
 
De parkeerplaatsen waren de grootste uitdaging bij het ontwerpen van het nieuwe entreegebied van kasteellandgoed Nemerlaer. Helaas is het oorspronkelijke ontwerp van Kees Wevers aangepast omdat er te weinig grond beschikbaar was voor de aanplant van nieuwe eikenbomen. Wel is in de bestrating het schaduwpatroon weergegeven van de bomen die in het verleden zijn gekapt voor de aanleg van de ondergrondse NAVO-pijpleiding. Een herinnering aan de gekapte ‘reuzen’.

Meer informatie over Kasteel Nemerlaer: http://www.kasteelnemerlaer.nl/.

Over populieren, een uitleg van Thijs Caspers, werkzaam bij het Brabants Landschap.

Meer informatie over het Brabants Landschap: www.brabantslandschap.nl.

Boerenwormkruid, Tanacetum vulgare.
 
Bloeitijd: juni – augustus. Werd gebruikt als wormafdrijvend middel, vandaar de naam. Ook werd het veelvuldig gebruikt om abortussen op te wekken. Teveel gebruik veroorzaakt duizeligheid, buikpijn, krampen en kan zelfs de dood tot gevolg hebben.

Bijvoet, Artemisia vulgaris.
 
Bloeitijd: juli – september. Werd gebruikt om vermoeide reizigers op te laten knappen en als bescherming tegen boze geesten en wilde dieren. In lage doses kan het pijnstillend werken en slapeloosheid verhelpen. Daarnaast zou het kruid de spijsvertering bevorderen en eetlust opwekken. Overmatig gebruik is schadelijk voor het zenuwstelsel.

Kunstenaar Wineke Gartz vertelt over het tijdelijk kunstwerk dat zij hier maakte in 2010.

In 2007 werd Wineke Gartz door Euro Land Art uitgenodigd om een kunstproject te ontwikkelen voor Het Groene Woud. Ze verdiepte zich in het boerenbestaan, het landschap, milieukwesties en toerisme. Hieruit kwam het concept Forwards Backwards voort, bestaande uit een installatie met vrachtwagens (locatie Landgoed Velder), een videoregistratie, een fotoboek en een paviljoen met cirkelpaden. Met een tempelachtig paviljoen en meditatiepaden wil Gartz een plek creëren waar men kan nadenken over afscheid, veranderingsprocessen en de complexiteit van het vooruitgangsprincipe. Meer informatie: http://artnews.org/winekegartz

De Jofra Hoeve, een interview met boer Frank van Wagenberg.

Meer informatie over de biologische varkenshouderij: http://www.jofrahoeve.nl/.